ОРТАЛЫҚ АЗИЯДАҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК-САЯСИ ПРОЦЕСТЕРДІҢ ТРАНСФОРМАЦИЯСЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ҚАЗАҚСТАНҒА ЫҚПАЛЫ
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.48371/ISMO.2026.63.1.024Кілт сөздер:
Орталық Азия, Қазақстан, саяси трансформация, регионализм, посткеңестік кеңістік, авторитаризм, саяси тұрақтылық, геосаясатАннотация
Мақала Орталық Азиядағы әлеуметтік-саяси үдерістердің эволюциясын және олардың Қазақстанның даму траекториясына төрт онжылдық (1980–2020 жж.) бойы тигізген салдарын кешенді түрде талдайды. Зерттеу кешкеңестік трансформациялардан XXI ғасырдың екінші онжылдығының аяқталуына дейінгі кезеңді қамтиды. Салыстырмалы-тарихи және жүйелік тәсілдерге сүйене отырып, автор өңірлік динамиканың негізгі қозғаушы факторларын, Орталық Азия мемлекеттерінің өзара ықпал ету механизмдерін және Қазақстанның саяси модернизация жолының айрықша қырларын айқындайды. Қырғызстандағы «түрлі-түсті революцияларына», Өзбекстан мен Түрікменстандағы авторитарлық консолидация үлгілеріне, сондай-ақ Тәжікстанның постқақтығыстық дамуына ерекше назар аударылып, аталған тәжірибелердің Қазақстандағы басқарылатын трансформация моделінің қалыптасуына қалай әсер еткені бағаланады.
Мақалада бұдан әрі өңірлік өзара тәуелділік бірнеше арна арқылы жүзеге асатыны – демонстрациялық әсерлер, қауіпсіздік саласындағы тәуекелдердің «таралуы», көші-қон және су-энергетикалық қайшылықтар арқылы – көрсетіліп, осы арқылы Қазақстандағы ішкі басқару таңдаулары кеңірек өңірлік ортадағы өзгерістермен байланыстырылатыны негізделеді. Сонымен қатар сыртқы акторлардың рөлі және өзгермелі геосаяси конфигурациялар өңір бойынша реформалардың ынталандырулары мен шектеулерін қалыптастыратын факторлар ретінде қарастырылады. Нәтижелер посткеңестік мемлекет құру және орталықазиялық регионализм жөніндегі зерттеулерге үлес қосып, өңірлік деңгейдегі шоктар мен саясаттағы сынақтардың ұлттық деңгейдегі тұрақтылық, институционалдық бейімделу және селективті модернизация траекторияларына қалай айналатынын нақтылайды.
Қаржыландыру: Мақала Қазақстан Республикасы Ғылым және
жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің бағдарламалық-мақсатты
қаржыландыру шеңберінде дайындалған (BR27195711 «Қазақстандағы
әлеуметтік-саяси процестер (1980-2020): демократияландыру тәжірибесі
және Әділетті мемлекеттің қалыптасуы»).
