ҚАЗАҚСТАН МЕН ӨЗБЕКСТАН АРАСЫНДАҒЫ ШАРУАШЫЛЫҚ САЛАСЫНДАҒЫ ШЕКАРА МАҢЫ ЫНТЫМАҚТАСТЫҒЫНЫҢ ДАМУЫ: ҚАТЫСУШЫЛАР, БАҒЫТТАР ЖӘНЕ ЖАҒДАЙЛАР
##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:
https://doi.org/10.48371/ISMO.2026.63.1.012Кілт сөздер:
ауыл шаруашылығы, шекара маңы ынтымақтастығы, Қазақстан, Өзбекстан, мобильділік, фермерлер, мал шаруашылығы, шекаралық сауда, миграция, аграрлық кооперация, трансшекаралық білім алмасу, coopetition.Аннотация
Аңдатпа. Мәтінде Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы ауыл шаруашылығы саласындағы шекарааралық ынтымақтастық шекара маңы өңірлерінің әлеуметтік-экономикалық дамуының маңызды факторы ретінде қарастырылады. Ауыл шаруашылығы кооперациясы азық-түлік қауіпсіздігіне, өңірлік тұрақтылыққа және мемлекетаралық қатынастарға ықпал етеді.
Зерттеудің мақсаты – Қазақстан мен Өзбекстанның аграрлық саладағы шекарааралық ынтымақтастығының негізгі субъектілерін анықтау және олардың трансшекаралық өзара іс-қимылды дамытуға қосқан үлесін бағалау. Жұмыс аясында өзара әрекеттестіктің негізгі бағыттары, кооперация мен бәсекелестік шарттары, сондай-ақ шекарааралық байланыстардың дамуына әсер ететін институционалдық және инфрақұрылымдық факторлар талданады.
Зерттеудің ғылыми маңыздылығы ауыл шаруашылығы саласындағы шекарааралық ынтымақтастықты талдауда «соткуренция» (coopetition – ынтымақтастық пен бәсекелестік) тұжырымдамасын қолданумен айқындалады. Жұмыстың практикалық маңыздылығы шекарааралық өзара іс-қимыл және азық-түлік қауіпсіздігі саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру үшін өзекті болуы мүмкін.
Зерттеудің әдіснамалық негізі сапалық және сандық әдістердің үйлесімін қамтиды. Жұмыста сыртқы сауда көрсеткіштерін статистикалық талдау, салыстырмалы-тарихи әдіс, сондай-ақ кейс-стади әдісі қолданылды. Талдау үшін ресми статистикалық деректер, бұқаралық ақпарат құралдарының материалдары, сараптамалық сұхбаттар, нормативтік-құқықтық актілер және халықаралық ұйымдардың аналитикалық есептері пайдаланылды.
Зерттеу нәтижесінде Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы шекарааралық аграрлық ынтымақтастық өзара тиімділік пен бәсекелестіктің үйлесуі жағдайында дамып отырғаны анықталды. Мемлекеттер инфрақұрылымды және өзара әрекеттесу ережелерін қалыптастырудағы негізгі акторлар болып табылса, бизнес-құрылымдар, фермерлер, халықаралық ұйымдар және ғылыми-зерттеу институттары ынтымақтастықтың практикалық мазмұнын айқындайды. Ынтымақтастық тауар айналымының өсуіне, агротехнологиялармен, тұқымдармен және асыл тұқымды мал басымен алмасуға, су тапшылығы мен зиянкестердің таралуы сияқты трансшекаралық қатерлерге бірлесіп әрекет етуге ықпал етеді, алайда сонымен қатар баға бәсекелестігін және әлеуметтік-экономикалық теңгерімсіздіктерді де туындатады.
Жүргізілген зерттеудің құндылығы аграрлық шекарааралық ынтымақтастықты көпдеңгейлі процесс ретінде талдауда көрініс табады. Нәтижелердің практикалық маңызы – оларды бәсекелестіктің теріс әсерлерін барынша азайтып, бір мезгілде Қазақстан мен Өзбекстанның шекара маңы өңірлерінің орнықтылығын нығайтатын саясатты әзірлеуде пайдалану мүмкіндігінде.
Қаржыландыру: Мақала Қазақстан Республикасы Ғылым және
жоғары білім министрлігінің мақсатты қаржыландыру бағдарламасы
аясында дайындалды – AP23489647 «Қазақстанның Орталық Азияның
шекаралас елдерімен шекара маңы ынтымақтастығы» жобасы.
